Proudhon - prekursor internetowej cywilizacji

Dlaczego myśl Proudhona jest nadal w XXI wieku aktualna? Dlaczego współczesna lewica, zapatrzona w analizy Marksa, powinna korzystać także z dorobku filozoficznego twórcy anarchizmu? Odpowiedzi na te pytania należy poszukiwać w charakterze współczesnej, elektronicznej cywilizacji,  której motorem jest ciągła, nieustająca zmiana kulturowa i techniczna. Internet i elektronika znoszą pojecie „rewolucji”, ponieważ zasady „rewolucji” tkwią immanentnie w samym charakterze cywilizacji sieciowej. „Rewolucja permanentna” oto czym jest świat XXI wieku. P. Joseph Proudhon dostrzegł to już u progu rewolucji przemysłowej w pierwszej połowie XIX wieku. zauważył, ze formy instytucjonalne społeczeństwa industrialnego zawszę są przestarzałe w stosunku do ludzkiej świadomości, zawsze hamują rozwój duchowy jednostek i całych grup społecznych  i dlatego   pojmował – w przeciwieństwie do marksistów - rewolucje jako proces ciągły i nieskończony. Ta genialna uwaga, jest dzisiaj więcej niż aktualna, jest drogowskazem dla tych wszystkich, którzy pragną wyeliminować z życia społecznego biedę i nędzę, których definicje także się zmieniają.

Rewolucja permanentna

Proudhon był radykalnym przeciwnikiem rewolucji politycznej. Jego zdaniem  warunkiem istotnych przemian społecznych jest zmiana w sposobie myślenia, dlatego był pierwszym krytykiem tego co w XXI wieku nazywamy pijarem politycznym a wcześniej określano mianem propagandy. Propagowanie haseł czy sloganów – a do tego sprowadzała się agitacja partii socjalistycznych wśród robotników -  jest jego zdaniem  zdradą interesów proletariuszy, którzy powinni przede wszystkim rozumieć co za pojęciami z ideologii np. K. Marksa się kryje. Najpewniejszym sposobem zrozumienia jest zapoznanie się z różnymi punktami widzenia omawiającymi takie kwestie jak : rewolucja, władza, własność itd.

Proudhon jako pierwszy myśliciel socjalistyczny propagował rewolucje edukacyjną wśród robotników. Nie był on pryncypialnym przeciwnikiem rewolucji, ale dopuszczał ją jednak tylko jako ruch spontaniczny. Organizowanie rewolucji było dla niego równoznaczne z apelacja do przemocy i gwałtu czyli do tych samych czynników w życiu społecznym, przeciw którym rewolucja się kierowała. W przekonaniu Proudhona rewolucja polityczna powinna być konsekwencją rewolucji społecznej. Ta ostatnia polegać miała na tworzeniu warunków umożliwiających całkowity zanik władzy autorytatywnej czyli na przekształceniu zarówno sposobu myślenia jak i najważniejszych instytucji społecznych.

Nie mogło to nastąpić w wyniku jednorazowego aktu np. przejęcia władzy w wyniku zamachu stanu, ani nawet w stosunkowo krótkim okresie przejściowym ; możliwe było jedynie jako proces ciągły i długotrwały. W związku z tym Proudhon ukuł termin  ‘’rewolucja permanentna”. U francuskiego twórcy doktryny anarchizmu ‘’rewolucja permanentna’’ oznaczała rewolucje dokonywaną stopniowo, niemal niepostrzeżenie, rewolucje w której nie dochodzi do wielkich starć klasowych, przede wszystkim zaś do starcia między nieposiadającymi a drobnymi właścicielami. Była to w gruncie rzeczy idea stopniowego  przerastania kapitalizmu w socjalizm. Rewolucja permanentna Proudhona jest rewolucją ciągłą, jest procesem w którym w gruncie rzeczy słowo ‘’rewolucja’’ traci sens.

Rewolucja permanentna charakteryzuje gospodarkę XXI wieku

Jest uderzające, że refleksje Proudhona nad ‘’rewolucją’’ jej nieustającym istnieniem w życiu społecznym opisują prawie w detalach XXI wieczną gospodarkę , której cechą konstytutywną jest jej globalizacja i informatyzacja. W dzisiejszej ekonomi pracownik musi umieć przystosować się do ciągle zmieniającego się kontekstu ekonomicznego i technologicznego, co wymaga stałego podnoszenia kwalifikacji, a niejednokrotnie nawet zmiany zawodu. Warunkiem skutecznej pracy jest szybkość z jaką analizuje się i absorbuję zmianę, ponieważ zmiana jest cechą charakterystyczną naszej cywilizacji. Proudhon wiedział to już w połowie XIX wieku, dlatego jego pisma mogą być nadal inspirujące.

Myśl zasadnicza Proudhona polegała na ukazaniu wszelkich form ludzkiego współżycia i współdziałania utrwalonych w postaci określonych instytucji społecznych jako układów względnej równowagi, stale rozsadzanych przez dwie siły odśrodkowe, powodujące przeciwstawne efekty. Sprzeczność według. Proudhona -  jest istotą wszelkich stosunków międzyludzkich, a ponieważ najważniejszą forma współżycia i współdziałania ludzi jest praca, zatem najłatwiej ja dostrzec w naukach ekonomicznych. Każda instytucja ekonomiczna posiada ‘’dobrą’’ i ‘’złą’’ stronę, pociąga za sobą korzystne i niekorzystne skutki.

Ten stan rzeczy jest niezależny od formy współdziałania (marksista powiedziałby od formacji społeczno-ekonomicznej), w tym sensie jest wieczny. Można to stwierdzić analizując po kolei wszystkie kategorie ekonomiczne w społeczeństwie, które są tylko nazwą określonych instytucji : podział pracy, produkcję maszynową, konkurencje, monopol, system podatkowy, system wymiany, kredyt, własność prywatna i własność wspólną. Błąd jaki popełniają zarówno ekonomiści   jak i reformatorzy społeczni -  a także rewolucjoniści jak K. Marks – polega na absolutyzacji jednej ze stron sprzeczności. Usiłuje się uzasadnić i zrealizować absolutną własność lub absolutna wspólnotę, absolutna wolność konkurencji lub absolutny monopol.

Nie bierze się przy tym pod uwagę, ze sprzeczność jest cechą konstytutywną wszelkiego życia społecznego, jeśli rozsadza ona każdy układ wzajemnej równowagi, to powstaje na jego miejsce nowy, nie mniej sprzeczny wewnętrznie. Rozwiązanie problemu nie polega więc na tym by jedne instytucje społeczne zastąpić innymi, co głoszą wszyscy socjaliści, lecz na tym by dostrzec rzeczywiste sprzeczności zawarte w instytucjach istniejących i zadbać o to by przeciwstawne strony każdego zjawiska społecznego wzajemnie sie równoważyły. Logice heglowskiej przedstawionej w sławnym schemacie : teza antyteza synteza przeciwstawia Proudhon własną dialektykę negatywną. Jak pisze prof. L. Kołakowski w ‘’Głównych nurtach marksizmu’’ :

’Zakłada ona, że człony antagonistyczne nie rozpuszczają sie w syntezie, ale dochodzą do równowagi, bez zatracenia swojej odrębności. Ten proces równoważenia nie jest przy tym żadnym nieuchronnym prawem postępu, ale tylko możliwością, którą ludzie mogą wykorzystać, jeśli potrafią. Ludzie nie są bowiem narzędziem postępu, który by miał plan swój wyznaczony niezależnie od ich woli ; jeśli postęp zachodzi, jest on dziełem twórczości ludzkiej’’[1].

 „Sprzeczność” nie jest już dla nas zagrożeniem, lecz szansą na lepsze wzajemne zrozumienie i sprawniejsze budowanie na przykład wspólnotowego prawa w Unii Europejskiej.

Postęp nie konkurencja tylko współpraca

Dla Proudhona jedyna dyscypliną możliwa do przyjęcia była autodyscyplina. Uważał ją za możliwą i konieczną. Anarchia nie oznaczała dla niego absolutnej swobody działania, ale poczucie nierozerwalnego związku własnej wolności z wolnością innych. Wolność jest integralna. Wszelki przymus pociąga za sobą przymus. Wszelki gwałt odciska się gwałtem. Rewolucje i kontrrewolucje są tego dobitnym przykładem. Zlikwidować skutecznie niewole można tylko na skale powszechną i we wszystkich sferach życia ludzkiego. Wolności nie można dekretować, jest ona zasadą rozwijająca się samorzutnie.

Anarchia jest dla Proudhona stanem bezrządu, oznacza likwidacje rządu jako organu stojącego ponad społeczeństwem, ale nie oznacza samowoli jednostek i braku wszelkiego prawa. Anarchia nie jest nierządem lecz spontaniczna samoorganizacją społeczeństwa. Stąd antysocjalistyczna (a co najmniej antymarksistowska) teoria poznania negująca sensowność pytania o to czy to byt określa świadomość czy odwrotnie. Filozofia Proudhona głosiła sprzężenie zwrotne pomiędzy bytem i świadomością.  Francuski filozof był także wyznawcą, ze pomoc wzajemna, bezinteresowna współpraca między ludźmi jest czynnikiem postępu. Ta cecha jego filozofii jest zapowiedzią internetowej wspólnoty w której obywatele XXI wieku wymieniają się informacjami i budują wspólnie narzędzia informatyczne udostępniane za darmo wszystkim internautom. Proudhon przewidział to zjawisko już w pierwszej połowie XIX wieku. Przytoczę charakterystyczny cytat:

Stowarzyszenie. Nadejdzie chwila, gdy wymiana zostanie wszędzie zorganizowana bez pieniędzy : płatności będą wówczas pokrywane pracą, pieniądz stanie się bezużyteczny, posiadacze skarbów będą mogli umrzeć z głodu. Wszystkie te masy kruszcu przekazane zostaną na naczynia kuchenne”. Brzmi to jak wyznanie wiary twórców tak zwanego „ruchu wolnego oprogramowania”.[2], którego członkowie zbudowali wszystkie podstawowe narzędzia  obsługujące internet. Myśl Proudhona jest nadal aktualna, być może aktualniejsza od analiz K. Marksa.

 

Paweł Paleczny

[1] Patrz Leszek Kołakowski „Główne nurty marksizmu” Wydawnictwo Aneks Londyn 1988 -  str 171-177

[2] Pierre Joseph Proudhon – „Wybór pism” Biblioteka Mysli Socjalistycznej Wydawnictwo Książka i Wiedza Warszawa 1974 – Tom 2 – Notatki str 559

Polub nasz fanpage na facebook

 

Dodaj komentarz

Wypełnij ankiete

Czy uważasz, że ustawa "dezubekizacyjna" zgodna jest z zasadami demokratycznego państwa prawa?
  • Votes: (0%)
  • Votes: (0%)
  • Votes: (0%)
Total Votes:
First Vote:
Last Vote:

Portal sila-lewicy.pl powstał z inicjatywy niezależnych dziennikarzy z myślą o propagowaniu w przestrzeni medialnej zjednoczenia polskiej lewicy w jedną partię. Uważamy, że tylko silna partia lewicowa powstała z połączenia SLD i Partii Razem (do której dołączą lewicowe czy ekologiczne stowarzyszenia) jest w stanie powstrzymać degradację cywilizacyjną i kulturową jakiej jesteśmy świadkiem pod rządami PiS-u. Likwidacja trójpodziału władzy, podporządkowanie sądów władzy wykonawczej, wzrost nastrojów nacjonalistycznych, a nawet rasistowskich są bezpośrednim efektem rządów PiS -u.

Z przyjemnością nawiążemy współpracę ze wszystkimi, którzy mogliby przyczynić się do tworzenia i popularyzacji serwisu.

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.